Nam Cao là một trong những nhà văn hiện thực xuất sắc trong nền văn học Việt Nam hiện đại. Ông là một trong số ít nhà văn có quan điểm sáng tác nghệ thuật riêng của mình và cuộc đời ông cũng chia phối nhiều bởi quan điểm ấy.

Nhận ra con đường đi riêng của mình, Nam Cao cho rằng "nghệ thuật phải là phản ánh cái chân thực của cuộc sống"( nghệ thuật vị nhân sinh) Nam Cao không trực tiếp phát biểu những những tuyên ngôn nghệ thuật của mình mà ông gián tiếp thông qua từng nhân vật. Nhà văn Điền trong Trăng sáng đã thay Nam Cao nói " nghệ thuật không cần phải là thứ ánh sáng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối". Nghệ thuật có thể chỉ là những tiếng kêu đau khổ của những kiếp lầm than", nhà văn cho rằng không nên trốn tránh sự thực mà phải" mở hồn ra đón những vang động của đời". Đời Thừa một tác phẩm nổi bật của ông, Nam Cao không chỉ phản ánh hiện thực mà còn là phản ánh hiện thức dưới mắt nhìn nhân đạo, ông thấu hiểu những lẽ đời bất hạnh, những nỗi niềm trong nội tâm sâu kín con người, nhà văn Hộ trong Đời Thừa, anh đã nói rất hay rằng: "một tác phẩm có giá trị, đó phải là một tác phẩm vượt lên mọi bờ cõi và giới hạn". Nó phải nói lên cái gì vửa đau đớn, vừa sung sứơng lại vừa phấn khởi, quan điểm đa chiều trong nội tâm từng nhân vật, có khi sung đột, khi lại mâu thuẫn trong chính con người mình, bởi vậy mới nói một tác phẩm có giá trị, nó phải là tác phẩm chung cho tất ca mọi người, nó lại phải đề cao lòng yêu thương, bác ái, sự công bình. Nó làm con người xich lại gần nhau hơn. Năm Cao còn nói: " Cẩu thả trong bất cứ nghề gì cũng là bất lương nhưng cẩu thả trong văn chương thì thật đê tiện", bạn nghĩ gì về câu nói ấy? Nghệ thuật đòi hỏi đạo đức, không chấp nhận những lới văn chương dễ dãi. Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay làm theo kiểu mẫu sẵn người ta đưa cho. Văn chương chỉ dung nạp những ngưởi biết đào sâu suy nghĩ, biết tìm tòi, khơi nguồn chưa ai khơi và sáng tạo ra những gì chưa có. Với Nam Cao, văn chương phải luôn sáng tạo, không ngừng làm mới mình cả trong cách nói lẫn hành động trong từng nhân vật.

Sau cách mạng tháng tám, là một nàh văn cách mạng lại là một nhà văn chiến sĩ, Nam Cao luôn tâm niệm là phải sống đã rồi hãy viết và tham gia vào cái không phải nghệ thuật bay giờ là để chuẩn bị cho một nghệ thuật tốt hơn sau này. Tâm niệm của ông sâu xa và đầy ý vị đã làm đẹp biết bao tâm hồn, sống động từng người đọc trong từng trang viết. Đôi mắt ra đời sau đó và cũng coi tác phẩm nhận đường của giới văn chương tri thức thời bấy giờ. Như vậy, suốt cuộc đời Nam Cao sống như thế, sáng tác như thế với hệ thống quan điểm sáng tác nêu trên.